Este documento analiza o papel fundamental da Política de Cohesión da Unión Europea na mellora dos servizos esenciais, concretamente na sanidade, o coidado infantil e o apoio ás persoas, en zonas rurais, remotas e despoboadas. O estudo sinala que o envellecemento da poboación e a migración cara ás cidades aumentan os custos de prestación destes servizos e provocan unha escaseza de man de obra cualificada, o que debilita a vitalidade económica e a calidade de vida nestas rexións vulnerables. Identifícase que a accesibilidade física é o factor máis crítico para a prestación de servizos nestas áreas, onde os tempos de viaxe en coche a hospitais ou centros de coidado adoitan ser moito máis elevados que nas zonas urbanas.

Durante o período 2021-2027, a Política de Cohesión previu uns 15.200 millóns de euros de fondos da UE (chegando a 22.600 millóns co cofinanciamento nacional) para apoiar estes servizos, sendo o principal instrumento que utiliza mecanismos de reserva territorial para as rexións máis desfavorecidas. A través de ferramentas como os Investimentos Territoriais Integrados (ITI) e o Desenvolvemento Local Participativo (CLLD), foméntanse estratexias deseñadas por actores locais para garantir que os investimentos sexan máis relevantes e se axusten ás necesidades específicas de cada territorio. Outros instrumentos como o Mecanismo de Recuperación e Resiliencia (RRF) tamén achegan fondos significativos, pero a miúdo carecen dun enfoque territorial explícito cara ás zonas rurais ou remotas.

O informe advirte sobre a sustentabilidade financeira a longo prazo dos servizos unha vez que remata o financiamento europeo, xa que os custos operativos recorrentes poden superar a capacidade fiscal das entidades locais. De cara ao marco 2028-2034, recoméndase aumentar a intensidade das axudas para zonas en declive demográfico, reforzar o seguimento baseado en resultados e ampliar o uso de modelos de financiamento simplificados que non estean vinculados aos custos. Así mesmo, sublíñase a importancia de que calquera sistema de indicadores teña en conta a realidade das zonas de baixa densidade, para evitar que os obxectivos baseados puramente no volume de poboación atendida desincentiven o investimento nestas áreas máis custosas de servir.